Livorno & Isola d'Elba via Cechia, Slovacchia, Ungheria 2026

1. Olomouc, Zastávka vedle autobusového nádraží Sladkovského 142/37, 19.05.2026. Opis podróży do Italii z przełomu maja i czerwca 2026 r. rozpoczynam od reporterskiego zdjęcia przystanku tramwajowego w czeskim Ołomuńcu (Olomouc), nieopodal dworca autobusowego, na którym wysiadłem z autokaru firmy FlixBus. Powiem krótko, iż ostateczny cel wyprawy, w przeciwieństwie do lat 2019–2025, nie miała stanowić Apulia, lecz Toskania. Po zamierzonej na trzy pełne dni wizycie na pograniczu słowacko-węgierskim, z podjęciem pieszych wycieczek szlakami Aggteleki Nemzeti Park dotrzeć miałem do toskańskiego miasta portowego Livorno, a po dwóch dniach tam spędzonych – na Wyspę Elbę.

Ołomuniec we wstępnym planie podróży na rok 2026 nie był przewidziany w ogóle. Pierwszy przystanek na trasie stanowić miała leżącą na terenie Małopolski, nieopodal granicy ze Słowacją Muszyna. Stamtąd droga do przebycia w kolejnym dniu, z celem w słowackim Plešivcu, wydawała się relatywnie łatwa do przebycia. Gdyby z Muszyny istniała możliwość łatwego „przeskoku” do przygranicznej miejscowości Plaveč, to dalszy etap drogi wymagałby jedynie przesiadek w Preszowie (Prešov) oraz Koszycach (Košice). Problemem okazała się… dostępność transportu publicznego. Od momentu prawie całkowitego zamknięcia kolejowego przejścia granicznego Muszyna/Plaveč dla ruchu pasażerskiego, komunikacja publiczna z Muszyny na Słowację praktycznie przestała istnieć. Ze stacji Muszyna do leżącego u podnóża słowackich Tatr Popradu miał być dostępny należący do Kolei Słowackich (ŽSSK) szynobus o nazwie „Beliansky ekspres”, ale kiedy poszukiwałem w sieci godzin jego odjazdów i przyjazdów na 20 maja 2026 r., nie znalazłem nic. Widocznie połączenie rzeczonym autobusem szynowym dostępne było w wybranie dni tygodnia tylko w sezonie letnim.

          Wobec powyższego wybór pierwszego przystanku na trasie z Polski do Italii w czeskim Ołomuńcu okazał się pewnego rodzaju koniecznością. Zakładał co prawda przejazd nieco okrężną, ale paradoksalnie znacznie prostszą drogą. Do miasta na Morawach, o którym myślę, dojazd bezpośredni z Wrocławia umożliwiała autokarowa firma FlixBus, a dalej, przy doborze odpowiednich połączeń kolejowych, sprawnie i bez stresu można było dotrzeć na słowacki Gemer.                 

 

Zob. https://mapy.com/pl/?source=addr&id=9028330

2. Olomouc, Pravoslavný katedrální chram svatého Gorazda, 19.05.2026. Gmina wiernych prawosławnych w Ołomuńcu została założona w 1924 r., a na jej czele stanął biskup Gorazd II (1879–1942). W pierwszych latach istnienia gminy wierni obrządku prawosławnego gromadzili się na nabożeństwa w Kaplicy Bożego Ciała, znajdującej się w obrębie konwiktu jezuickiego. Dopiero po ponad dziesięciu latach podjęto decyzję o wybudowaniu osobnej świątyni dla wiernych prawosławnych, a duchowni zorganizowali publiczną zbiórkę środków pieniężnych na ten cel i w czerwcu 1937 r. położono kamień węgielny pod budowę (Šindlářová 2008). Oprócz funkcji liturgicznych świątynia miała służyć szeroko rozumianej działalności społecznej wiernych Kościoła Prawosławnego.

          Budowę cerkwi ukończono w 1939 r., a autorem jej projektu był duchowny prawosławny, architekt i malarz Vsevolod Kolomacký (1896–1980). 29 maja 1939 r. patronem świątyni ogłoszono św. Gorazda (Šindlářová 2008; Novák 2009). Jesienią 1942 r. cerkiew została zamknięta w związku z represjami okupacyjnych władz hitlerowskich, które przeszły do historii pod nazwą heydrichiady, i aż do maja 1945 r. znajdował się w niej magazyn. Po drugiej wojnie światowej zdewastowaną cerkiew odrestaurowano pod nadzorem o. Vsevoloda Kolomacký’ego.

          W 1950 r. świątynię podwyższono do rangi soboru katedralnego, co wynikało z obrania Ołomuńca na siedzibę prawosławnej eparchii ołomuniecko-brneńskiej (Novák 2009). Od 1982 do 1987 r. miała miejsce generalna renowacja świątyni, podczas której między innymi zmieniono barwy elewacji. Zadaszenia z płyt blaszanych pomalowano na zielono, a elewacjom nadano barwy jasnej ceglastej czerwieni dla ścian i bieli dla lizen czy gzymsów. Odnowiono także malowidła ścienne stanowiące wystrój wnętrza. W podziemiach soboru urządzono kaplicę poświęconą św. Gorazdowi. Po tragicznej powodzi w lipcu 1997 r. pomieszczenia w podziemiach poddano ponownej renowacji.

          Sobór p.w. św. Gorazda znajduje się na tworzącej zarys trójkąta działce w pobliżu mostu na rzece Morawie, na skrzyżowaniu ulic Pasteura i kpt. Nálepky. W swej osi podłużnej odpowiada biegowi ulicy Jana Komenský’ego, stanowiąc tym samym dominantę tej części miasta.

          Budowla utrzymana jest w historyzującym stylu rusko-bizantyjskim. Bogato rozczłonkowana orientowana bryła świątyni wydaje się mieć punkt kulminacyjny w ośmiobocznej wieży z wysokim hełmem o kształcie ostrosłupa, zwieńczonej pozłacaną cebulastą kopułą z krzyżem. Zdobiące ściany boczne wieży motywy kokoszników symbolizować mają płomienie Ducha Świętego. W ścianie półkolistej w rzucie poziomym apsydy, zamykającej budowlę od wschodu, wmontowano kamienną tablicę z datą upamiętniającą budowę soboru.

          Ponad wejściem do świątyni znajduje się niższa, kwadratowa w rzucie poziomym wieża pełniącą funkcję dzwonnicy, nakryta dachem siodłowym, który wieńczy pozłacana cebulasta kopuła. Dzwonnica, w której mieszczą się trzy dzwony, ma w ścianie frontowej trzy, a w bocznych po dwa wysokie, półkoliście zwieńczone przezrocza. Ma to symbolizować dwie najważniejsze tezy wiary chrześcijańskiej o Bogu w Trójcy Świętej Jedynym oraz dwoistości natury Boga i Człowieka w osobie Jezusa Chrystusa. Dzwonnica skomunikowana jest z pozostałą częścią świątyni niskim korytarzem nakrytym prostym dachem siodłowym. Główne wejście do świątyni podkreślone jest występującym przed lico muru, wspartym na niskich kolumnach półkolistym łukiem, nakrytym zadaszeniem z blachy. Do wejścia prowadzą rozszerzające się w rzucie poziomym ku dołowi schody z murowanymi balustradami. W obrębie arkady ujmującej portal główny znajduje się niewielka nisza z obrazem ściennym przedstawiającym św. Gorazda, a na frontowej ścianie dzwonnicy znacznie większa nisza z malowidłem obrazującym Matkę Boską Jerozolimską.

Podobnie jak portal główny zaaranżowano dwa portale boczne świątyni, a wejście do zakrystii od strony południowej poprzedzone jest klatką schodową nakrytą zadaszeniem na kolumnach. Boczna kaplica przylegająca do świątyni poświęcona jest Opiece Matki Boskiej.

Właściwa bryła świątyni ma kształt krzyża. Jej niższa część za wejściem głównym nakryta jest od wewnątrz spłaszczonym sklepieniem spoczywającym na masywnych filarach, a za nią mieści się przestronne wnętrze zwieńczone ośmioboczną w rzucie poziomym wieżą. Niższe wnętrze półkolistej w planie apsydy przesklepione jest konchą i oddzielone od przestrzeni przeznaczonej dla wiernych ikonostasem z pozłacanymi wrotami. Od południowej strony apsydy znajduje się zakrystia, od północnej mniejszy ołtarz. We wnętrzu nawy znajduje się mensa ołtarza głównego oraz miedziana chrzcielnica.

Wnętrze soboru zdobi bogaty wystrój malarski o motywach figuralnych i ornamentalnych, wzbogacony inskrypcjami. Malowidło w czaszy kopuły obrazuje gołębicę jako symbol Ducha Świętego, a w pendentywach pod kopułą przedstawienia Czterech Ewangelistów. Sklepienia nawy spoczywają na sześciu prostych, kwadratowych w rzucie poziomym filarach, ozdobionych przedstawieniami Świętych. Program ikonograficzny wystroju wnętrza soboru podzielony został na dwa cykle tematyczne. Malowidła w górnej strefie obrazują sceny z życia Jezusa Chrystusa i Matki Boskiej oraz święta w roku liturgicznym im poświęcone. W środkowej i niższej strefie malowideł zobrazowano Świętych Kościoła Prawosławnego różnej narodowości oraz personifikacje Kościoła Prawosławnego (bizantyjskiego, serbskiego, kijowskiego oraz moskiewskiego). Obraz ścienny nad wejściem głównym przedstawia błogosławiącego Jezusa Chrystusa z Matką Boską i Janem Chrzcicielem, za którymi zobrazowano Świętych pochodzenia czeskiego i morawskiego oraz postacie historyczne, na przykład Jana Husa (1370–1415), Jerzego z Podiebradów (1420–1471), Jana Amosa Komenský’ego (1592–1670) (Novák 2009).

Biały ikonostas o trzech wrotach zdobią cztery ikony, trzy spośród nich pochodzą z dawnego ikonostasu z Kaplicy Bożego Ciała. W arkadach ponad ikonostasem umieszczono znacznych rozmiarów malowidła przedstawiające Ostatnią Wieczerzę i Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.

W przedsionku soboru, na prawo od drzwi wejściowych, wmontowana jest tablica pamiątkowa biskupa Gorazda, a flankujące ją ikony obrazują sceny z najdawniejszych dziejów Kościoła na terenie Czech i Moraw.

W podziemiach soboru znajduje się kaplica poświęcona biskupowi i męczennikowi Gorazdowi II., z umieszczoną w apsydzie ikoną Matki Boskiej, wzorowanej na greckim typie Thetokos Hodegitria. Oprócz niej w kaplicy mieści się niewielki ikonostas z dwiema ikonami.

 

Lit.: Šindlářová 2008, s. 188, 191, 197; Novák 2009, s. 21, 25, 36; https://cs.wikipedia.org/wiki/Chrám_svatého_Gorazda_(Olomouc); http://www.dobratrasa.eu/cs/misto/kam-vojaci-nesmeli-katedralni-chram-sv-gorazda-v-olomouci; https://pamatkovykatalog.cz/kostel-sv-gorazda-12428056

3. Olomouc, Muzeum Umění, Informace UNESCO o dosavadní míře poškození kulturních památek na Ukrajině v důsledku ruské invaze, 19.05.2026. Być może temat ten nieco spowszedniał, jednak podczas wizyty w Ołomuńcu nie byłem w stanie przejść obojętnie obok jednego z okien na parterze tamtejszego Muzeum Sztuki (Muzeum Umění Olomouc). Umieszczono w nim tablicę z informacjami zebranymi przez międzynarodową organizację UNESCO na temat skali zniszczeń świadectw kultury w wyniku inwazji Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Co prawda ołomunieckie Muzeum Sztuki od początku pełnoskalowej wojny rosyjsko-ukraińskiej zadeklarowało udzielanie wszelkiego wsparcia naukowcom oraz artystom z Ukrainy, nie przywróci to zrujnowanego i/lub zrabowanego na skutek bestialstwa agresora dziedzictwa narodowego w postaci budowli sakralnych, szeroko rozumianej świeckiej architektury artystycznej, muzeów, pomników, bibliotek, stanowisk archeologicznych czy archiwów.       

 

Zob. https://muo.cz/

Bibliografia:

Novák 2009 = Petr Novák, Olomouc – pravoslavná katedrála sv. Gorazda, Velehrad 2009.

Šindlářová 2008 = Irena Šindlářová, Chrámy, kostely, svatyňe a kaple v Olomouci, s. l. 2008.